deur Ferdi Wheeler
Allerhande vlieënde insekte omsingel en bots teen die skerm van die stormlantern. Hulle kom aangevlieg vanuit die stikdonker tropiese nag daarbuite. Die lantern staan op ‘n tafel in die kombuis van ‘n hut, waar ‘n man, Jack Achebe, sit en skryf. ‘n Glas rooiwyn staan langs hom, waaruit hy af en toe ‘n slukkie neem, maar soms land ‘n mot in die glas, waar dit hulpeloos rondspartel. By sulke geleenthede doop Jack ‘n vinger in die glas en tel dit op, voordat hy omdraai en die ongelukkige insek in die web van ‘n huisspinnekop in ‘n hoek van die kombuisplafon neersit. Die spinnekop, ‘n ligbruinerige spesie met ‘n bolvormige maag, reageer onmiddellik op die vibrasies van die insek wat in die web vasgevang is en skarrel vorentoe om dit ‘n giftige, dodelike byt toe te dien, waarna sy die slagoffer met die sydrade van haar spintepels toespin.
Ten spyte van haar minuskule brein, assosieer die spinnekop die naderende man met kos, want sy kom by tye uit haar hoekie uit, wanneer hy opstaan. Jack self, in sy eensaamheid, hou van die spinnekop. Op ‘n irrasionele manier beskou hy die spinagtige as ‘n metgesel gedurende die lang nagte, wanneer hy sit en sy stories en gedigte aan die kombuistafel skryf.
Maar Jack is ‘n uitgeworpene. Die diktator, in die land waar hy woon, het hom na die moerasse in die noorde van die land verban, omdat hy nie van die aard van Jack se geskrifte hou nie. Soos die meeste diktators, is hy ‘n egoïs wat aanstoot neem aan die geringste verwysing na die vele verskriklike dinge wat sy burgers onder hom moet verduur. So skraap Jack nou ‘n bestaan uit in ‘n dorpie, bewoon deur die moerasmense, wat meestal leef van vis wat hulle in die vlak lou water van die uitgestrekte moeras vang.
Die handlangers van die diktator in die dorp herinner Jack voortdurend daaraan dat hy onder toesig is, deur hom te teister. Soms is die teistering eenvoudig. Hulle sou, wanneer hulle op patrollie is, fluit en na Jack roep terwyl hulle in ‘n kano verbyroei. Die dinge wat hulle vir hom skree, is meestal neerhalend en herinner hom daaraan dat hy ‘n uitvaagsel is en dat hulle hom dophou. Hy is gelukkig om te lewe, voeg hulle dan by.
Ander kere is hulle baie meer aanstootlik. Hulle sou skaamteloos hul kano by die trappe na Jack se hut vasmaak en die hut binnegaan. Daar bestel hulle wyn en gaan sit met ‘n besitlikheid, wat duidelik vir hom aandui dat die beskutting van die hut maar ‘n verlengstuk van die groot diktator se genade is en dat sy teenwoordigheid bloot geduld word. Al wat Jack in sulke tye kan doen, is om te glimlag en dit te verdra. Hy sê ja meneer, ek is ‘n stout seun. Nee meneer, ek is nie vyandig teenoor sy Eksellensie nie. Maar wees versigtig, waarsku hulle altyd voordat hulle vertrek, pasop dat ons jou nie betrap terwyl jy stoute dinge doen nie. Stout dinge verwys na Jack se geskrifte, wat geduld word, want sy skryftalent is nou bedoel om beoefen te word tot die verheerliking van die Staat en sy groot leier, die diktator. Wanneer hulle die hut binnegaan, sou hulle die notaboek gryp waarop Jack skryf en die woorde lees. Die skurke wat dit doen, is nie intellektueel genoeg geskool om die komplekse poësie te verstaan nie. Nogtans noem hulle dit snert.
Bedags, wanneer hulle in die rondte is, skryf hy so dan ‘n gestruktureerde vers vol lofuitinge.
Feit is dat die diktator se handlangers eintlik maar net ‘n gedemotiveerde gepeupel is. Hulle dink nooit daaraan om in die laat ure van die nag op te staan en die hut vir subversiewe dokumente te plunder nie. Daarom het Jack die gewoonte om in die vroeë ure van die nag uit die hart te skryf. In daardie paar uur voor die son opkom, beskryf en interpreteer hy die gevoelens van die massas onder die juk van die diktator.
Sy geskryf in die nanag-ure is enersyds uit nood gebore, maar andersyds hou die laatnag ook ‘n spesifieke betowering vir hom in. In hierdie ure is dit net hy, met die uile, paddas, jakkalse en hiënas as geselskap. Die rustigheid van die vroeë ure kalmeer hom en sy gedagtes kan rigting kry en konkrete vorm op papier aanneem. Met dagbreek neem hy sy geskrifte en versteek dit saam met die ander van vorige nagte onder die los vloerplank in ‘n hoek van die kombuis. Dan, wanneer die tropiese son liggies oor die horison in die lug pop, gaan slaap hy.
Te midde van hierdie konfrontasie tussen Jack en sy ontvoerders, is daar die spinnekop, aan wie niemand besondere aandag gee nie. Daar moet ook gesê word dat Jack, in die vroeë maande van sy verblyf in die dorp, die spinnekop heeltemal onderskat het. Hy het aan haar in generiese terme gedink. Hy het haar net as ‘n spinnekop beskou en eenvoudig net ‘n gewone lid van die orde van die spinagtiges. Selfs as digter het hy nie daarin geslaag om haar te krediteer met intelligensie, persoonlikheid en ‘n betekenisvolle lewe nie. As hulle egter kon gesels, sou hy geleer het dat sy ‘n naam het: Anansi. Dit is ‘n tyd geëerde naam wat die inwoners van die moeras aan die huisspinnekop gegee het. Anders as Jack, weet hulle dat Anansi die bedrieër, hul kulturele held en ook ‘n godheid is. Sy is slim, skaam en humoristies, maar terselfdertyd kan sy selfsugtig en dwaas wees. As ‘n godheid het sy egter die krag om snags in ‘n pragtige vrou te verander. Hierdie transformasie is egter nie algemeen nie. Sy verander slegs van vorm wanneer ‘n mens haar vriendelikheid toon en die vriendelike persoon hulp nodig het. Maar dit gebeur nie gereeld nie en dit is as gevolg van die feit dat die vroue van die moeras ook in haar eienskappe glo. En, met hul mans in gedagte, is hulle jaloers op haar en maak haar dood wanneer hulle kan. En as sy vorm verander, is dit op sigself riskant, want sy kan haar menslike vorm slegs van skemer tot dagbreek behou.
So is dit toe dat hy een aand, diep in die nag, toe die hele moeras dorpie aan die slaap was, behalwe vir Jack, ‘n beweging by sy agterdeur opmerk. Uit die donker sien hy ‘n menslike figuur nader kom. Sy eerste gedagte is dat dit weer een van die diktator se handlangers moet wees en met ‘n paniekerige gevoel steek hy die skryfwerk waarmee hy besig is, onder die tafeldoek weg. Hy wag. Maar tot sy verbasing is dit ‘n vrou wat die geel lig van die lantern binnestap.
Die vrou se voortreflike skoonheid verstom hom. Sy talm binne die deur. Sy dra ‘n vloeiende wit rok, heeltemal anders as die klere wat deur die arm moerasvroue gedra word. Die rok beklemtoon haar lyf, volg elke kurwe en vloei oor die volheid van haar borste. Maar bowenal is dit die gesig wat hom boei. Haar vel gloei amber, die oë is amandelvormig en enorm en intens bruin, met die mond vrygewig met vol rooi lippe bo ‘n sterk ken.
Jack spring op. Wat de duiwel is dit? wonder hy. Is dit ‘n truuk van die diktator om hom op een of ander manier te vang? En waar kom so ‘n verstommende vrou vandaan om halfdrie in die vroeë oggendure? Sy kyk hom stip aan en hy gaan half lam weer sit terwyl sy nader kom.
“Wie is jy?” sê hy.
Sonder om eers te antwoord, trek sy ‘n stoel by die tafel uit en gaan sit grasieus. “Goeienaand, Jack,” sê sy dan met ‘n hees, lae stem. “Moenie gesteur voel nie, ek wil jou niks kwaad aandoen nie. Ek is hier om jou te ondersteun.”
“Ondersteuning? Maar hoe? As hulle jou hier kry, sal hulle allerhande verskriklike dinge aan jou doen!”
“Hulle is in droomland, Jack.”
“Ek weet, maar mens moet niks aan die toeval oorlaat nie, dame.”
“My naam is Anansi, Jack.”
“Anansi…” fluister hy.
“Ja, Anansi,” sê sy en steek ’n arm uit en streel sy wang met ’n klein sensitiewe handjie.
“Maar wie is jy presies, Anansi? Ek bedoel, waar kom jy vandaan? Die rok? Is jy alleen? Jy kan tog nie alleen in die nag op die moerasse wees nie? Dis gevaarlik met al die wilde diere en wat.”
“Ek is alleen, Jack, en ek is in geen gevaar nie … wel, nie onmiddellike gevaar nie. Ek is veilig en ek ken die moerasse goed. Ek het hier grootgeword, weet jy.”
“Hoe beplan jy om my te ondersteun?”
“Die enigste manier waarop ’n ware vrou ’n man kan ondersteun, Jack,” sê sy met ’n sweempie glimlag en kyk oor sy kop in die rigting van die slaapkamer. “Jy werk te hard. Jy werk desperaat in jou eensaamheid. Dis tyd dat jy ontspan en die geselskap geniet wat ek bring.”
Jack sluk die laaste van die wyn in sy glas af en kam verward deur sy hare met sy vingerpunte. Maar sy staan op. Haar pragtige bruin oë hou hom gevange. Sy gee ‘n tree vorentoe en vat sy hand, wat slap op die tafel lê. “Kom,” sê sy. “Genoeg van hierdie eindelose gekrabbel van skemer tot dagbreek.”
Lank nadat sy weer net voor dagbreek vertrek het, lê Jack met sy hande agter sy rug en staar na die plafon. Hy is meer verward as ooit tevore, maar tevrede en verheug, soos net ‘n man kan wees wat passievol liefde gemaak het. In sy geestesoog sien hy haar naakte liggaam weer en ruik ‘n dowwe, maar duidelike parfuum, ‘n reuk soortgelyk aan die reuk van die moeras lelie. Anansi, hy herhaal haar naam oor en oor in sy kop. Sy het gesê sy sal hom weer besoek, maar sy het hom laat belowe dat hy haar nie sou volg nie. “Bly op die bed en moenie my volg nie,” het sy gesê. “Dit is beter dat jy nie weet wie ek is en waarheen ek gaan nie.”
Hy slaap. In sy drome hanteer die diktator se handlangers Anansi en mishandel haar. Hy skree vir hulle om op te hou en hy word wakker. Dit is reeds middag. Die res van die dag is hy dwalend. Hy bestudeer die omgewing rondom die hut vir merke, wat haar ingang sou verklaar, maar daar is niks. Sy het gekom en gegaan soos ‘n gees.
Sy gedagtes sê vir hom dat sy êrens in die moeras moet wees, miskien selfs baie naby aan hom. Sy kon nie net verdwyn het nie. Hy bestudeer die bootverkeer op die moeras, wat verby sy hut roei. Maar die plaaslike inwoners lyk glad nie soos Anansi se voorkoms en kleredrag nie. Hulle is boers, is soms net in vodde geklee en toon geen belangstelling in hom nie.
Dit voel vir hom soos ‘n ewigheid, voor die aand uiteindelik neerdaal. Hy is oplettend vir elke geluid en elke beweging buite die hut. Geleidelik bedaar die geraas van die dorpenaars terwyl een vir een die gemak van hul beddens opsoek. Daardie tweede nag is die diktator se handlangers ook weer afwesig. Wat oorbly, is die paddakore, die melancholiese gehuil van jakkalse en die histeriese gelag van hiënas. Maar vanaand klink hulle anders, want dit is die geluid wat haar gisteraand die hut ingedra het. Dit is die agtergrondgeraas wat die koms van Anansi aankondig. Niks gebeur vir ‘n lang tyd nie. Hy is te gespanne om enigiets te skryf. Hy sit met ‘n skeut wyn, waaraan hy afwesig teug. Dan verskyn sy op die trappe van die hut.
Hierdie keer dra sy ‘n swart mantel met ‘n kappie, wat haar kop en gesig heeltemal verberg. Jack spring op en loop na die deur. Oomblikke later staan sy voor hom. Sy is so mooi soos die vorige aand. Sy keel trek toe van afwagting.
“Waar was jy al die tyd?” vra hy.
“Ek is hier wanneer ek hier is, Jack. Ek tree uit my eie vrye wil op. Jy kan my nie hierheen en daarheen wil nie. Jy moet my vertrou vir die trooster wat ek is.”
“Ek is jammer, maar…”
“Geen maar nie, Jack. Ontspan, liefie. Jou ongeduld word dalk nog ‘n kompliment. Ek sal jou nooit weer laat gaan nie. Jy is nou myne. Ek is van plan om jou tot die einde tevrede te stel.”
“Hoe moet ek dit interpreteer? ‘Tot die einde toe’? Is daar ’n uitweg vir my?”
“Ja, Jack.”
“Wanneer?” vra hy skielik met groot afwagting. Hy waardeer sy vryheid meer as enigiets in die wêreld en haar woorde gee hom hoop dat sy dalk sy kaartjie terug na die beskawing is.
Voordat hy verder kan praat, steek sy ‘n hand uit en lê dit op sy lippe. “Stil, liefling,” sê sy. “Die nag is kort en binnekort sal dit tyd wees vir my om weer weg te wees.”
Soos die vorige nag gee sy haar passievol oor aan sy omhelsing, maar hierdie keer sluimer hy voor die grys lig voor sonsopkoms en wanneer hy weer wakker word, is hy alleen. Die misterie van haar kom en gaan laat hom stomgeslaan. Die liefde wat sy hom bring, keer sy binneste na buite. Verliefdheid begin intree, wat in sy eensame omstandighede verstaanbaar is. Die nagte daarna volg vinnig op mekaar. Na die eerste twee weke is hy heeltemal verlief op Anansi, maar soos hy gevrees het, moes haar teenwoordigheid die een of ander tyd ontdek word. Dit was nie ‘n totale ontdekking as sodanig nie, dit was glimpse van die besoeker wat sommige van die dorpenaars gesien het, wat die gerugtemeul aan die gang gesit het. En toe tree die diktator se handlangers in.
Hulle arriveer met vasberadenheid. Die jovialiteit en die mate van respek waarmee hulle hom tot op daardie stadium behandel het, is weg. Hulle marsjeer deur die deur en begin die hut sistematies deursoek. Hulle vind niks inkriminerend nie en hulle vind geen ander persoon saam met hom in die hut nie. Maar dit stel hulle nie tevrede nie.
“Wie kom hierheen?” vra hulle hom.
Hy draai sy kop en spoeg op die vloer. “Niemand nie,” sê hy.
Hulle raak gewelddadig. Gryp hom en klap hom. Maar hy sê niks. Dan sleep hulle hom af met die trappe wat na die hut lei en dwing sy kop onder water, totdat sy longe wil bars van die behoefte aan suurstof. Dan pluk hulle hom weer na bo en hy kan diep asemhaal. So gaan dit vir lank aan. Maar hulle kan geen inligting uit hom kry nie, want in sy hart is hy vasbeslote dat hy Anansi nooit sal verraai nie. Hy sal liewer sterf as om die oorsaak te wees dat sy ook geweld aangedoen word. Die marteling eindig met hom wat aan sy bed geboei word.
“Dit sal jou tyd gee om te dink,” sê een.
“Môre sal die volkshof besluit wat met jou te doen,” sê ’n ander.
Hy weet dat die insinuasie van die volkshof beteken: die dood. Maar sy grootste vrees is dat Anansi hulle sal raakloop en ook aangespreek sal word. Môre sal die getuies gefabriseer word, aangehoor word en hul woorde as die waarheid opgeteken word. Dan sal hy gevonnis word. Maar hy wil nie sterf nie. Tog weet hy dat hy sal. Almal in die verlede wat na die moerasland verban is, het nie teruggekeer nie.
Die ure van die nag sleep verby. Dit lyk eindeloos. Soms is hy half aan die slaap en in ‘n beswyming. Dan dink hy hy hoor voetstappe op die trappe en sy hart spring op by die gedagte dat dit Anansi mag wees. Maar dit is suiwer verbeelding.
En in die kombuis, in die hoek van die plafon, aanskou Anansi die hele verloop van gebeure. Dit is dan die einde, sê sy vir haarself. Die einde van haar minnaar Jack Achebe. Die dwase digter wat die bose in sulke lewendige frases en verse uitgebeeld het. Spinnekoppe deur die eeue het sy soort sien kom en gaan. Maar sy voel jammer vir hom. Binnekort sal hy in ‘n kano uitgeneem en verdrink word deur die vlesige mans, wat nie omgee nie en sy moord as sy verdiende loon beskou.
So klim sy nou van haar web af en daal vertikaal op ‘n sydraad na die vloer. Jack kan haar nie sien nie. Sy bereik die vloer. Dan, vinniger as wat die oog kan sien, staan Anansi die vrou weer daar. Maar sy beplan nie om Jack weer as haar minnaar te betrek nie. Die tyd daarvoor is verby. Nee, sy moet doen wat alle vroulike spinnekoppe doen: sy moet hom verslind.
Die volgende dag, omtrent tienuur, arriveer die diktator se handlangers in hul kano by die hut en verwag om ‘n bewende en bevreesde Jack Achebe te vind. Wat hulle vind, vervul egter hulle met vrees. Hulle herken onmiddellik die werk van Anansi. Hulle vind ‘n gemummifiseerde lyk. ‘n Skelet met net die vel oor die bene getrek en die versapte ingewande uitgesuig. Hulle hardloop terug na die deur en roei haastig terug na die hoofeiland in die moeras, waar hulle die hele gemeenskap onmiddellik in kennis stel van die wending van gebeure. Bygelowige vrees vul elke hart. Die volkshof los op soos sout in water en word vervang deur die heerskappy van die sjamaan. Hy beveel die verbranding van die hut en, om die bygeloof te versterk, word die vroue van die dorp beveel om op te tree. ‘n Vloot kano’s roei na die hut met ‘n kan petrol aanboord. Hulle deurdrenk die fondamente van die hut met die petrol. Dan steek hulle dit aan. Reuse geel vlamme ontplof hongerig teen die houtstruktuur uit en begin dit verteer.
Anansi vergaan. Die bruinerige spinnekop met die bolvormige maag probeer om deur die dak heen weg te hardloop. Maar dit is te laat. En dit is dag, so sy kan nie van vorm verander om so te probeer ontsnap nie. En terwyl die vroue van die dorp heilige beswerings begin sing om die vernietiging van die bose binne die hut te versterk – vergesel van ritmiese handeklap – verteer die vlamme haar en die verliefde digter, aan wie sy ‘n stil, vreedsame dood gegun het, toe sy hom op die lippe soen en toe haar gif in die halsslagaar ingespuit het.